KIZIK BOYUNUN VE İSMİNİN  TARİHÇESİ   

KIZIK BOYU

Bu boyun adı tarihi kaynaklarda geçmemekle beraber tahrir defterlerinde ve diğer arşiv vesikalarında Kızık'tan bahsedilmektedir. Tahrir defterlerinde Kızıklar'a ait 28 yer adı görülmektedir ki, bunlardan pek çoğu şimdi de mevcuttur. Bu Kızık yer adlarından beşinin Ankara'nın Çubuk ve Ayaş kazalarında görülmesi, bu bölgeye Kızık boyuna mensup oldukça mühim bir zümrenin yerleştiğini gösteriyor.

 XVI. yüzyılda Kızıklar'a ait ancak bir oymağa rast gelinebilmiştir ki, bu da Halep Türkmenleri arasında bulunmaktadır. Kanuni devrine ait eski defterlerden Kızık oymağı biri 162, diğeri de 16 vergi evi olan iki kola ayrılmıştır. Oymağın nüfusu zamanla artmış ve 987 tarihinde 667 vergi nüfusuna, yani 468 evli ve 232 bekara yükselmiştir. Nüfusu gittikçe artmakta devam eden bu Kızık oymağının mühim bir kısmı XVII. Yüzyılda Antep bölgesinde yerleşmiş ve yerleşen bu kısım Oturak-Kızık adı ile anılmıştır.

Oturak-Kızıklar Sultan İbrahim (1639-1648) devrinde Antep bölgesindeki Oğurca, Damlaluca, Çay-Kuyu, Sakal, Kara-Dinek, Yalan-kaz, Üç Kilise ve Taşlıca adlı köyler ile Antep şehrinde ve yine Antep'e bağlı diğer bazı köy ve kasabalarda yaşıyorlardı. Bunlardan başka Mihmadlu ve Boz-Atlu obalarının da Kızıklar'a ait olduğunu biliyoruz. Oturak-Kızıklar'ın yerleşmiş olduk-ları yerler XIX. Yüzyılın sonlarına kadar kendi adları ile anılan idari bir yöre halinde kalmıştır. Bugün onların yerleştikleri köylerin birçoğu eski adları ile mevcudiyetini muhafaza etmektedir.

Sultan İbrahim devrinde Kızıklar'ın yerleşik hayata geçmemiş olanları Göçer Kızık adını taşımakta ve 149 vergi nüfusuna sahip bulunmaktadır.

Gerek Oturak-Kızıklar'ın,gerek Göçer-Kızıklar'ın (1101 miladi) 1690 yılında Avusturya seferine çağırıldık-larını görüyoruz. Sefere çağırılan Oturak-Kızıklar'ın başında Kara-Kethüda oğlu Bekir Beğ, Göçer-Kızıklar'ın ise, Hacı Zekerriyya oğlu Asaf Beğ ve Kızık Mehmed oğlu gibi beğler bulunuyordu.

XVIII: yüzyıla ait vesikalarda Kızıklar Pehlivanlular'ın başında bulunduğu Haremeyn uş-şerfeyn aşiretlerinden biri olarak zikredilmektedir. Bunlar Göçer-Kızıklar idi. Yine Kızıklar'dan bir kolun XVII. Yüzyıl başlarında Orta-Anadolu'ya geldiği anlaşılmakta ise de, bunun akibeti hakkında şimdilik hiç bir bilgiye sahip değiliz.

XVI. yüzyılda Kızıklar'ın bir kolu da Dimşak (Şam) bölgesinde yaşamakta idi. Kanuni devrinde bu Kızık kolu 66 vergi evi olarak gösterilmiştir.

Mahmatlı,  Mihmadlu,  Mehmedlu ve

Mahmudlu  Cemaatlerinin Kökeni

Başlıkta saydığımız adların hepsi de aynı anlamdadır. Sadece kayıtlara geçiş veya söyleniş biçimindeki farklılıklar nedeniyle böyle anılmışlardır. 

Mahmatlı cemaatlerinin tamamı, Oğuzhan’ın oğlu Yıldız han’ın dört oğlundan biri olan Kızık beyin soyundan gelmelerdir. Kızık beyin diğer oğulları olan Avşar, Beğdili ve Karkın beylerin soyundan gelenlerle, bu soyun alt boyundan olan Bozulus Türkmenleri olarak bilinen Türkmen boyu ile de yakın akrabadırlar. Amca çocuklarıdırlar.

“Kızık boyu Oğuzların 24 boyundan biridir. Bozokların Yıldız Han oğulları koluna bağlıdır.16.yy da Anadolu’da 28 yerleşim biriminin adı Kızık olarak geçmektedir. Bu adlar 20.yy sonlarında Yirmi bire düşmüştür. Öteki Oğuz boyları gibi Kızık Boyu da konar göçer Türkmenlerdendir. On birinci yy. başlarında Selçukluların yönetiminde, 13 yy. başlarında Moğol istilası önünde Anadolu’ya geldikleri ve zaman içinde çeşitli yörelere yerleşerek Ana dolunun Türkleşmesinde önemli rol oynadıkları bilinmektedir. Kızık’ların yaygın olarak bulunduğu yerler Ankara ve Antep yöreleridir.”[1]

Oğuz Hanın torunları, Yıldız Hanın çocukları:

“Türklerin, bazı hayvanları ve yırtıcı kuşları kutsal sayarak, onları kendilerine sembol edinmeleri bir inanıştı. Oğuzlarda ise her dört boyun ortak bir yırtıcı kuş (doğan kuşunun türleri) sembolü vardı. Bunlara Ongun denirdi. Ancak Ongunların Moğol tesiriyle oluştuğunu anlıyoruz. Çünkü Kaşgarlı'da ongunlar yoktur ve ilk kez Reşideddin bunlardan bahseder. Avşar boyunun ongunu da (Bey-dili, Kızık, Karkın ile birlikte) Reşidüddin ve Yazıcıoğlu'na göre tavşancıl kuşu (kartala benzeyen fakat daha küçük ve kahve renkli bir kuş) , Ebulgazi Bahadır Han'a göre ise çure-laçin kuşu-dur.

Oğuz boylarının hepsinin aynı zamanda kendilerine has bir damga-ları vardır. Bu damgalar hayvanlara vurulmakta, halı ve kilim motifi olarak kullanılmakta, aşı boyası ile evlerin duvarlarına resmedilmekte, nazar değmemesi ve uğur getirmesi için bazı giyim eşyalarına konulmakta, hatta mezar taşlarına, abidelere, yapılara ve kayalara kazılmakta, devletlerin bastırdığı paralarda Boy'un belirtisi olarak kullanılmaktadır. Bu damgalar sayesinde yapıların, eserlerin hangi boy tarafından inşa edildiğini, kimi beylik ve devletlerin hangi boy tarafından kurulduğunu ve kimi ünlü ailelerin hangi boya mensup olduğunu anlıyoruz ki tarih açısından çok büyük bir öneme sahiptir. Afşar Boyu damgasının ters çevrilmiş şekline benzeyen imler, Anadolu'nun çeşitli yerlerinde bereket sembolü olarak kullanılmakta, mezar taşlarına da işlenmektedir. Afşarların "kemgöz" için kullandıkları mezarlık imi ise, Altın-Orda payzasına benzemektedir.

Eski zamanlarda Oğuz boylarının toylarda yiyeceği koyun etinin kısımları da belli bir kaideye bağlanmıştır. Bu kısımlara sünük (kemik) denir. Ongunlar gibi her dört boyunda müşterek sünüğü vardır. Yıldız Han Oğulları'nın (Afşar, Bey-dili, Karkın, Kızık) sünüğü de sağ umaca yani kalça (sağrı) kemiği kısmıdır.

Ebulgazi Bahadır Han şöyle anlatmaktadır. "Altın çadırın baş köşesinde Kün Han oturdu. Koyunun başını ve arkasını, kuyruk sokumunu ve bağrını önüne koydular. Her kim Hakan olursa payı bu olsun dediler. İç eşiğinde Irkıl Hoca oturdu, göğsünü pay verip vezirlerin payı bu olsun dediler. Sağ kolda birinci çadırda Kün Han'ın büyük oğlu Kayı'yı oturttular, sağ aşıklı iliği pay verdiler, Bayat onu doğradı, Sorkı atlarını tuttu. İkinci çadırda Alka-evli'yi oturttular, sağ kol iliğini pay verdiler, Kara-evli onu doğradı, Lala atlarını tuttu. Üçüncü çadırda Ay Han'ın büyük oğlu Yazır'ı oturttular, sağ yanbaşı pay verdiler, Yıpar onu doğradı, Kumı atlarını tuttu. Dördüncü çadırda Dodurga'yı oturttular, sağ uyluğu pay verdiler, Döğer onu doğradı, Murdaşuy atlarını tuttu. Beşinci çadırda Yulduz Han'ın büyük oğlu Avşar'ı oturttular. Sağ uyluğu pay olarak verdiler. Kızık onu doğradı, Torumçı atlarını tuttu vd..."

Görüldüğü gibi Oğuz töresinde protokol bakımından Avşar önde gelen boylardandır. 24 boy arasında hükümdar çıkarmış 5 boydan birisi olması ve henüz İslam öncesi dönemlerde Oğuz rivayetlerinde Avşarlardan "El" (devlet kurma gücü) olarak bahsedilmesi onların Türk tarihindeki önemini ortaya koymaktadır.[2]

Mahmatlı kolunun bağlı olduğu Kızık boyunun adını taşıyan köyler aşağıdaki gibidir:

[4]

Mahmatlı adı taşıyan köy ve yerleşim yerlerinde kimi zaman başka adlarla da karşılaşmaktayız. Buna örnek olarak “Kürt Mihmatlı” oymağını gösterebiliriz. Bu oymak ve diğer “Kürt” ön adı almış Mahmatlı oymaklarının tamamı da Kızık Boyuna bağlı kollardandır. Sonraki yıllarda, inançları ve yerleşik konumu kabullenmemeleri üzerine Osmanlı ile araları bozulmuş, kıyıma uğramışlar ve kendilerini kurtarmak için, Osmanlı ile sorunu olmayan “Türkmen Ekradı” Kürt kabilelere karışarak Kürtçe konuşmaya başlamışlardır. Bu nedenle de günümüzde kendilerini Kürt olarak tanımlamaktadırlar. Tarihi kayıtlardan bu duruma ilişkin sayısız örnekler verilebilir. Bunların en bilinenleri, Sünnileşmiş Karakeçili Türkmenleri ile Alevi Koçgiri Türkmenleridir. Her iki grup da Türk olduklarının bilincindedirler. Ancak Türkçe’nin yanı sıra Kürtçe de konuşmaktadırlar.

Bu duruma ilişkin ve konumuz olan Mahmatlı adıyla da ilgili olduğu için aşağıdaki örneği de verebiliriz.

“Kuşadası'ndaki Türkmen mahallesini kuranlar Bozulus Türkmenlerine mensup "Kürt Mihmatlu Oymağı"dır… Artvin, Yusufeli’nde Tünges köyündeki Kürt isimli mahallede Türkmenler oturmaktadır.” [5]

“Tapu tahrir defterlerine göre, Şam ve Sivas yörelerinde yaşayan 1120 hanelik "Kürt Mehmedlü Cemaati", Dulkadirli Türkmenleri'ne bağlı olması.Elbistan'daki Yassıpınar yaylakları ile Diyarbakır'da yaşayan "Kürt Mehmedlü Cemaati" ise Bozulus Türkmenlerine mensupturlar…. Prof. Dr. Laszlo Rasonyı'nın "Tarihte Türklük" kitabında "Türk asıllı Kürt oymağı"derken, tarihi bir tesbitte bulunmuştur.”[6]

Aksaray’ın Köylerinden “Kürt Mahmatlı” cemaatinin de  Bozulus Türkmenlerine mensup olduklarına bakınca, Prof. Dr. Laszlo Rasonyı'nın ne kadar haklı olduğunu daha iyi anlıyoruz. Bunu konumuz ilerledikçe daha iyi anlayacağız.Çünkü, tarihte Mahmatlı, Mehmetlü, Mihmatlı olarak geçem bütün cemaatlerin Oğuzhan’ın Oğlu Yıldız Hanın Oğullarından Kızık beyin soyundan geldikleri bilinmektedir.

“1691-1696 yıllarında Orta Anadolu Ege ve Akdeniz Bölgesinde iskana Tabi Tutulan Kalabalık Göçebe Türk Oymak ve Obaları: 

“1691-1696 yıllarında Orta Anadolu Ege ve Akdeniz Bölgesinde iskana Tabi Tutulan Kalabalık Göçebe Türk Oymak ve Obaları: 

A. REFİK'in Araştırmalarına Göre Türkmen ve Yörükler: (bkz:2)

A- Büyük Türkmen Oymakları (1691-1730):

a)      Avşarlar

b)      Kaçarlar

c)      Diğer Türkmen Toplulukları:

1-     Atçeken Ulusu: Eskil, Bayburt, Turgut

2-     Avcı

3-     Abdal

4-     Bayat

5-     Bayındır

6-     Barak

7-     Bozulus Türkmenleri

8-     Beydili

9-     Bekdik

10- Beynuinceli

11- Bozkoyunlu

12- Cerit

13- Çayan

14- Çepni

15- Dulkadirli

16- Düğer

17- Danişmendli

18- Gökçeli

19- Gündeşli

20- Halep Türkmeni

21- Harbendeli

22- İnallı

23- İlbeyli (29 oymak)

24- Karkın

25- Kınık

26- Kayı

27- KIZIK

28- Köçekli

29- Kuştemir

30- Mamalı

31- Musacalı

32- Oğulbeyli

33- Reyhanlı

34- Silsüpür

35- Salar

36- Tabanlı

37- Tecirli

38- Türkmeni Selluriye

39- Tarsus Türkmeni

40- Ulaş-Ulaşlı

41- Varsak

42- Yeni İl Türkmeni”[7]

Mahmatlı, Mihmatlu, Mehmedlu cemaatlerinin bağlı bulunduğu Kızık boyunun bir Oğuz boyu olduğu, aşağıda yapılan tasniften de net olarak anlaşılmaktadır. Bu tasnife göre, Kızık boyun adını veren Yıldız han oğullarından Kızık beydir. Yıldız hanın diğer oğlları ise şunlardır: Avşar, Begdili, Karkın. Bu durumda, Kızık boyundan gelenlerle, Avşar, begdili ve Karkın boyundan gelenler amca çocuklarıdırlar.

2007 yılı itibarıyla, Türkiye’de Mahmatlı adı taşıyan köylerin bulundukları yerler ise şöyle sıralanmaktadır. (Bunlar ulaşabildiklerimizdir. Ulaşamadıklarımız ve adları değiştirilenler bu listeye eklenecektir.)

İli                              İlçesi                           Köyü              

1-Ankara                  Gölbaşı                        Mahmatlı

2-Ankara                  Gölbaşı                        Mahmatlı Bahçe

3-Samsun                  Vezirköprü                  Mahmatlı

4-Çorum                   Sungurlu                      Mahmatlı

5-Gümüşhane            Kelkit                          Mahmatlı

6-Yozgat                   Sorgun                         Mahmatlı

7-Kırıkkale               Merkez                        Yukarı Mahmatlı

8-Kırıkkale               Merkez                        Aşağı Mahmatlı

9-Niğde                    Çamardı                      Mahmatlı

10-Aksaray               ?                                  Kürd Mahmatlı (Mihmadlu)

11-Kastamonu          Taşköprü                     Bayramoğlu  Mahmatlı Düz Yerleşimi

Türkiye ışındaki Mahmatlı köy adı taşıyan yerler: 

Yunanistan                Selanik Drama             Mahmatlı

OSMANLI  KAYITLARINDA  MAHMATLI

16. yüzyılda Osmanlı tahrir Defterlerinde kayıtlı olan Kızık Boyuna bağlı Mihmadlu, Mahmudlu adlı köyler (cemaatler) aşağıdaki gibidir. Bu kayıtlarda Mihmadlu, Mahmudlu gibi adı geçenlerin tamamı günümüzde Mahmatlı, Mehmetli ve Mahmutlu adlarıyla anılan köyleri kurmuş olanlardır. Bu kayıtlar Osmanlı Arşivleri Daire başkanı Orhan Sakin beyin, konuyla ilgili olarak yayınlamış olduğu, “Anadolu’da Türkmen ve Yörükler” adlım kitabından alınmıştır.[9] 

1-Mahmudlar (Kara Mahmudlar) cemaati. (Ada k.), Silfke n, İç-il livası, TD:387, s.275

2-Mahmudlar urbanı cemaati: Teke liv, TD:166, s. 577

3-Mahmudlar cemaati: Ulu-yörük taifesinden, Ankara liv, TD:438, s.405

4-Mahmudlar cemaati, Esb-keşan, Turgud kz, Konya liv, TD:387, s. 242, 244

5-Mahmudlar cemaati, Tire kz, Aydın liv, TD:166, s.375

6-Mahmudlar Yörükleri cemaati, Kengiri liv, TD:438, s.743

7-Mahmudlar Yörükleri cemaati, Saruhan liv, TD: 166, s. 338

8-Mahmudlu cemaati, Beğdili taifesi,, tabi-i Şefkat bey, halp liv, TD:493, s.870

9-Mihmad cemaati, Kütahya liv, TD:438, s.22

10-Mihmad cemaati, Teke liv, TD: 166, s.576

11-Mihmadlu cemaati, Ağcakoyunlu kabilesi, Boz-ok kz, Bozok liv,  TD:998, s.592

12-Mihmadlu cemaati, Dinek kabilesi, Boz-ok kz, Bozok liv, TD:998, s. 635

13-Mihmad hacılu cemaati, Beğdili taifesi, tabi-i Şefkat bey, Halep liv, TD:493, s.865

14-Mihmadlu cemaati, tabi-i Kızık, Halep liv, TD:493, s.973

15-Mihmadlu cemaati, Eymir taifesi, Yörükan-i Mar’aş, Mar’aş liv, TD:998, s.457

16-Mihmadlu cemaati, Kara-öyük mz, Karamanlu-yi Dinek kabilesi, Keskün nah,  Bozok liv, TD:998, s. 616 

OĞUZUN 24 BOYU

Türk Tarihinde 24 Oğuz Boyu Türklüğün en asil ve güçlüsünü teşkil eder. Bu Boyların ne anlam taşıdıkları ve hayvanlarına vurdukları damgalar aşağıda gösterilmiştir.

BOZ-OKLAR

   a) Gün Han Oğulları:

   Kayı Boyu, "muhkem" anlamına gelir. Sembolü (onkun) şahindir.

   Bayat Boyu, "devleti ve nimeti bol" anlamına gelir. Onkunu şahindir.

   Alkaravlı Boyu: nereye varsa başarı gösterir anlamına gelir. Onkunu şahindir.

   Kara İvli Boyu, kara otağlı anlamına gelir. Onkunu şahindir.

   b) Ay-Han Oğulları:

   Yazır Boyu, çok ülkeye hakim anlamına gelir. Onkunu kartaldır.

   Döğer Boyu, toplanmak için anlamına gelir. Onkunu kartaldır.

   Dodurga Boyu, ülke almak, hanlık yapmak anlamına gelir. Onkunu kartaldır.

   Yaparlı Boyu, onkunu kartaldır.

   c)Yıldız-Han Oğulları:

   Avşar Boyu, çevik ve vahşi hayvan avına hevesli anlamına gelir. Onkunu tavşancıldır. (Tavşancıl, bir av şahini türüdür)

   Kızık Boyu, kuvvetli veya ciddi anlamına gelir. Onkunu tavşancıldır.

   Beg-Dili Boyu, büyükler gibi aziz anlamına gelir. Onkunu tavşancıldır.

   Karkın Boyu, çok ve doyuran aş anlamına gelir. Onkunu tavşancıldır.

ÜÇ - OKLAR

   a) Gök-Han Oğulları, (Onkunlarının Bozkurt Olduğuda Söylenmektedir)

   Bayındır Boyu, daima nimetle dolu anlamına gelir. Onkunu sungurdur. (Sungur bir çeşit kartaldır)

   Becene Boyu, iyi çalışır gayret gösterir anlamına gelir. Onkunu sungurdur.

   Çavuldur Boyu, şerefli, ünü yaygın anlamına gelir. Onkunu sungurdur.

   Cebni Boyu, nerede yağı görse hemen savaşır anlamına gelir. Onkunu sungurdur.

   b) Dağ-Han Oğulları,

   Salur Boyu, nereye varsa kılıç ve çomağı iş görür anlamına gelir. Onkunu uçtur.

    Eymür Boyu, son derece zengin ve iyi anlamına gelir. Onkunu uçtur.

   Ala-Yuntlı Boyu, hayvanları iyi anlamına gelir. Onkunu uçtur.

   Üregir Boyu, daima iyi iş ve düzen kurucu anlamına gelir. Onkunu uçtur.

   c) Deniz Han Oğulları:

   Yığdır Boyu, iyilik, büyüklük ve yiğitlik anlamına gelir. Onkunu çakırdır.

   Bügdüz Boyu, herkese alçak gönüllülük ve iyililik gösterir anlamına gelir. Onkunu çakırdır.

   Yıva Boyu, derecesi hepsinden üstündür anlamına gelir. Onkunu çakırdır.

   Kınık Boyu, nerede olsa azizdir anlamına gelir. Onkunu Çakırdır.